काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग परिसरमा भएको घटनाले धेरैलाई स्तब्ध बनायो। नगर प्रहरीले मोटरसाइकलमा ह्वील लक लगाएपछि एक व्यक्तिले अत्यधिक आक्रोशको अवस्थामा आफूमाथि ज्वलनशील पदार्थ खन्याएर आगो लगाउने प्रयास गरे। प्रारम्भमा उपचारका लागि अस्पताल लगिएका ती व्यक्ति गणेश नेपालीको उपचारकै क्रममा निधन भयो।
यो घटना केवल पार्किङ विवाद वा ह्वील लकको विषय होइन। यसले नागरिकको आक्रोश, सार्वजनिक निकायप्रतिको विश्वास, मानसिक स्वास्थ्य, आर्थिक दबाब र राज्य-नागरिक सम्बन्धबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
सामान्य अवस्थामा ह्वील लक वा जरिवाना प्रशासनिक प्रक्रिया मात्र हो। तर जब व्यक्तिले लामो समयदेखि आर्थिक संकट, मानसिक तनाव, पारिवारिक जिम्मेवारी, समयको चाप वा सरकारी सेवाको जटिलतासँग संघर्ष गरिरहेको हुन्छ, त्यही सामान्य देखिने घटना अन्तिम विस्फोटको कारण बन्न सक्छ। समस्या धेरैजसो ह्वील लक होइन, त्यस क्षणसम्म व्यक्तिलाई पुर्याउने अदृश्य बोझको हो । घटनाले फेरि एकपटक सम्झाएको छ कि राज्यले नागरिकको व्यवहार मात्र होइन, त्यस व्यवहारको पछाडि रहेका कारणहरू पनि बुझ्नुपर्ने आवश्यकता छ।
घटनाको अर्को पक्ष सूचना व्यवस्थापनसँग पनि जोडिएको छ। केही समययता सवारी नियम उल्लंघनमा अत्यधिक जरिवाना लागू भइसकेको भन्ने अपुष्ट सूचना सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलिएको थियो। धेरै नागरिकले त्यसलाई वास्तविक कानुनी व्यवस्था ठाने। जबकि सम्बन्धित व्यवस्था तत्काल लागू भइसकेको थिएन। यस्ता अपुष्ट सूचनाले नागरिकमा अनावश्यक त्रास, अन्योल र असन्तोष बढाउन सक्छ।
कानुन कार्यान्वयन राज्यको दायित्व हो। तर त्यो प्रक्रिया नागरिकलाई अपमानित भएको अनुभूति गराउने वा संवादविहीन बन्ने हो भने त्यसले प्रतिरोध र आक्रोश जन्माउन सक्छ। नगर प्रहरी, ट्राफिक प्रहरी वा अन्य सार्वजनिक निकायले कानुन कार्यान्वयनसँगै मानवीय संवेदनशीलता, संवाद र परिस्थितिको मूल्याङ्कनलाई पनि उत्तिकै महत्व दिन आवश्यक छ।
समाज कता जाँदैछ ?
पछिल्ला वर्षहरूमा सामान्य विवादबाट पनि चरम प्रतिक्रिया देखिने घटनाहरू बढिरहेका छन्। सडकका सामान्य झगडा, कार्यालयमा हुने विवाद, सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो आक्रोश र सार्वजनिक स्थानमा हिंसात्मक प्रतिक्रिया एउटै सामाजिक मनोविज्ञानका संकेत हुन सक्छन्।
बढ्दो महँगी, बेरोजगारी, आर्थिक असुरक्षा, सामाजिक अपेक्षा, मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको बेवास्ता र सार्वजनिक सेवाप्रतिको निराशाले मानिसको सहनशीलता कमजोर बनाइरहेको हुन सक्छ। त्यसैले यस्ता घटनालाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी भनेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन; यसले समाजभित्र गहिरिँदै गएको तनाव पनि देखाउँछ।
यस्तै एउटा पीडादायी घटना २०७९ माघमा पनि देशले देखेको थियो। इलामका प्रेम आचार्यले नयाँ बानेश्वरस्थित संघीय संसद् भवन अगाडि आत्मदाहको प्रयास गरेका थिए र उपचारका क्रममा उनको निधन भएको थियो। त्यस घटनाले पनि नागरिकको निराशा, व्यवस्था प्रतिको असन्तोष र राज्यसँगको दूरीबारे राष्ट्रिय बहस जन्माएको थियो।
त्यही घटनापछि एजना उच्च पदस्थ व्यक्तिले एउटा कविता सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गरेका थिए, जसका केही पंक्तिहरू आज पनि धेरैले सम्झिन्छन् ।
“यो देशले सज्जनलाई लाचार बनाउँछ,
लाचारलाई मर्न बाध्य बनाउँछ,
मर्न नसकेकालाई अपराधी बनाउँछ,
अपराधपछि आफू उठ्ने माध्यम बनाउँछ…”
यी पंक्तिहरू कुनै एउटा घटनाको निष्कर्ष होइनन्, बरु समाजमा बढ्दै गएको निराशा र नागरिकले अनुभूत गर्ने असहायताको भावनालाई अभिव्यक्त गर्ने साहित्यिक अभिव्यक्ति हुन्। त्रिपुरेश्वरको पछिल्लो घटनाले पनि फेरि त्यही प्रश्नहरूलाई सतहमा ल्याएको छ—के नागरिकको असन्तोष समयमै सुनिने संयन्त्र हामीसँग पर्याप्त छ ? सार्वजनिक सेवा कति मानवीय छ ? र समाजमा बढ्दो मानसिक तथा सामाजिक दबाबलाई हामीले कति गम्भीरतापूर्वक लिएका छौँ ?
यस घटनाको अनुसन्धानले तत्कालीन परिस्थितिबारे स्पष्ट तथ्य बाहिर ल्याउनेछ। तर त्योभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन के गर्ने भन्ने हो।
त्रिपुरेश्वरको यो घटना एउटा व्यक्तिको मृत्युमा मात्र सीमित छैन। यसले राज्य, सार्वजनिक सेवा र समाजबीचको सम्बन्धलाई पुनः समीक्षा गर्न आग्रह गरेको छ। यदि यस्ता घटनाबाट उठेका प्रश्नहरूलाई सरकारले गम्भीरतापूर्वक सम्बोधन गर्न सकिएन भने आक्रोशका आगाहरू निभ्ने छैनन्; बरु बारम्बार नयाँ रूप लिएर दोहोरिरहनेछन्। कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजको वास्तविक सफलता कानुनको कठोर कार्यान्वयनमा मात्र होइन, नागरिकले आफूलाई सम्मानित, सुनिएको र सुरक्षित महसुस गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सक्नुमा पनि निहित हुन्छ।
गोबिन्द राज जोशी
स्वतन्त्र लेखक
9849820884
